trfed

1. GİRİŞ
TARİHÇE
“İYİ” ve “KÖTÜ” ÖZELLİKLER
ÖZGÜL ÖZELLİKLER
YAPISAL ÖZELLİKLER
LİFLERİN SINIFLANDIRMALARI
2. BİTKİSEL (SELÜLOZİK) LİFLER
SELÜLOZİK LİFLERİN YAPISI
SELÜLOZİK LİFLERİN ÖZELLİKLERİ
BİTKİLERDEN ELDE EDİLEN DOĞAL LİFLER
A. Pamuk
B. Keten
C. Diğer Bitkisel Lifler
C. DİĞER BİTKİSEL LİFLER
a. Kenevir (Kendir) ve Manila Keneviri
b. Kokos ve Sisal
c. Jüt
d. Rami
e. Kapak, Alfa, Ginster ve Kenaf
SELÜLOZ TABANLI KİMYASAL (YAPAY) LİFLER
A. VİSKOZ YÖNTEMİYLE ELDE EDİLENLER
B. MODAL LİFLER
C. BAKIR LİFLERİ
3. HAYVANSAL LİFLER
HAYVANSAL STAPEL LİFLERİ
A. Koyun Yünü
B. Diğer Hayvan Kılları (yünleri)
a. Moher Yünü
b. Kaşmir Yünü
c. Deve Yünü
d. Alpaka Yünü
e. Angora Yünü
f. At Kılı

Yün Telefleri (yapay yünler)
Yumurta Akı Tabanlı Kimyasal Lifler (Rejenere Protein Lifleri)
Doğal İpek
Asetat ve Triasetat Lifleri
Alginat Lifleri
4. SENTETİK LİFLER
GENEL BİLGİLER
A. Polyamid Lifleri
a. Perlon
b. Naylon
c. Rilsan
d. Yeni Geliştirilen Polyamidler
e. Modifiye Polyamidler
f. Polyamidlerin Özellikleri ve Kullanım Alanları

B. Poliakrilnitril Lifleri (Akrilikler)
C. Polyester Lifleri
D. Polivinilklorid Lifleri
E. Poliüretan Lifleri ve Elastan
F. Polyolefin ve Polipropilen Lifleri
G. Cam Lifleri
H. Diğer Lifler

GİRİŞ
Tekstilcilerin isteklerindeki değişim (25 - 30 yıl öncesine göre),
II. Dünya Savaşı sonrası tekstil hammaddelerinin, miktar, tür ve özellik yönünde muazzam artışı,
Çeşitli hammaddelerin karışım olanakları,
Teknolojideki gelişmeler nedeniyle yeni dokuma ve örme kumaş türlerinin artması,
Aşırı hızlar nedeniyle bu gelişmeleri tekstilcilerin ve tüketicilerin kavrama zorluğu olduğu için, mesleki bilgilerin sürekli aktarılması zorunluluğu,
Fazla sayıdaki tekstil hammaddelerini bir düzene sokabilmek için yapılan sınıflandırma (“yapay”;doğal lifler)
KISA TARİHÇE
İnsanoğlu :
a. Hava koşullarından korunma duygusu,
b. Utanması gereği örtün duygusu, sonucu giyinebilmek ve sonrada evini döşeyebilmek için önceden doğadan direkt bulabildiği materyali kullandı,
c. Önce çeşitli bitki yaprakları (incir yaprağı, palmiye yaprağı vb.), hayvan postları,
d. Sonra hayvan kılları (at kılı vb.) ve saz vb. bitkilerin düğümlenerek veya basit örgülerle üretilen ilkel kumaşlar,
e. Daha sonra öncekilere göre daha ince liflerden basit yöntemlerle iplik eğrilmesi ve kumaş örülmesi ve dokunması,

19. yüzyılda selüloz ilk kez çözelti haline getirildi. (1846 Schönbein), Ozanam’ın düzeyi bulmasıyla ilk yapay iplik çekildi.
Tam sentetik liften ancak 20. yüzyılda bulundu ve geliştirildi.
Bundan sonra ki her adım alabildiğince sonsuz uzunlukta ve daha ince elyaf ve iplik üretimine yönelik oldu.
Teknolojik olarak ilk eğirme işlemleri kemik ve kilden yapılmış, ilkel aletlerle ve yün elyafı kullanılarak gerçekleştirildi.
İğlerin tek tek tahsil edilmesine yönelindi.
İlk çağlardan itibaren iplik ve kumaş üretimi belirli kişi veya birkaç bölgeyle sınırlı kalmayıp, tüm dünyada gerçekleşmiştir.

ÖRNEK :
Almanlar : Taş devrinde keten bronz devrinde yün
Mısırlılar : Bir yüzük deliğinden geçebilecek incelikte keten giysi
Çinliler : Çok ince keten giysiler
Mayalar : Pamuklu kumaşlar
İnkalar : Pamuk ve omurgasından (telek omurgası) sıyrılmış tüylerle kumaş üretimi
Önceki yüzyılda kimyacılar, bilinen tekstil hammaddelerini kimyasal yöntemlerle üretme çalışmalarına yöneldiler.
Bunun önde gelen 2 nedeni var :
1.) Doğal elyaf temininde dünya nüfusu artışına paralel artış olmaması,
2.) Doğal elyaf türlerinin yeterli olmayan bazı özelliklerinin geliştirilmesi düşüncesi.

“İYİ” VE “KÖTÜ” ÖZELLİKLER
Tekstil hammaddelerinin iyi ve kötü özellikleri yok.
Var olan, tekstil hammaddelerinin kullanım yeri veya amacına uygun olup olmadığı.
Herhangi bir elyafın özelliklerinden bazıları kullanım amacına olumlu etki, bazıları da olumsuz etki yapabilir.
ÖRNEK :
Ketenin elastik olmayan sertliği astarlık bez için olumlu bir özelliktir. Ancak aynı özellik bir gece giysisi için rahatsız edici olabilir.
Bu nedenlerle tekstilci hammadde özelliklerini iyi bilmelidir.
Ancak her lif türünde bazı özellikler vardır ki, bunlar o lif türünün kullanabilirliği yönünden önemlidir. Bunlar :
1. ÖZGÜL ÖZELLİKLER
Hammaddenin sahip olduğu kendi özellikleridir.
ÖRNEK :
Bir iplik kopmuşsa ;
a) Lifler birbiri arasından sıyrılmıştır. (kopmuştur)
b) Kopma bölgesindeki ipliği oluşturan lifler kopmuştur.
Yani ; kopma mukavemeti (kopma kuvveti) maddenin karakteristiği olarak hammaddeyle doğruyla ilişkilidir.
ÖRNEK :
Kopma uzaması da özgül özelliklerdendir.


Elastikiyet # Uzama
Kalıcı uzama, elastik uzama, kopma uzaması.
Kopma Uzaması Örnekleri :
Yün : 20 - 40 % (ıslak daha fazla)
Doğal İpek : 20 - 30 % (ıslak daha fazla)
Perlon (PA 6) : > 20 %
Pamuk : 5 - 8 %
Keten : 1,6 %
Tekstil liflerinin kopma mukavemetleri çoğu kez g / den veya cN / tex olarak tanımlanır.
Bazen kopma kilometresinden söz edilir. Bu herhangi bir lifin veya ipliğin kendi ağırlığıyla kopacağı uzunluğu gösterir. (Rkm)
Stapel liflerinin özgül mukavemetlerinden, eğrildikten sonra ancak 40 - 60 % oranında yararlanılabilir.
2.YAPISAL ÖZELLİKLER :
Stapel uzunluğu , yüzeyin pürüzsüz veya tüylü olması, mukavemet ilişkisi.
Stapel = Tek tek liflerin ortalama uzunluğu
Stapel uzunluğu aynı doğal hammaddeden üretilecek. İpliklerin kalitelerini etkileyen en önemli unsurlardan birisidir.
Herhangi bir lif kalitesinin bir miktar (birkaç) çok uzun life sahip olması çok önemli değildir. Önemli olan lif kütlesinin mümkün olduğunca eşit uzunlukta liflerden meydana gelmesidir. (Makina ekartman ayarları, penye iplik üretimi)


Stapel uzunluğu arttıkça, tek tek liflerin uzunlukları eşit oldukça, liflerin üzerine sarılımlar artar. Mukavemet artar.
Lif uzunlukları farklılaştıkça , ayar yapma zorluğu, düzgünsüzlüğün artması.
Kimyasal liflerde bu sorun yoktur.
Kimyasal lif doğal lif karışımlarında uzunluk uyumuna dikkat gerekir.
Tel liflerin inceliği de kaliteyi belirleyici önemli özelliklerinden birisidir. Bu aynı zamanda kendisinden üretilen kumaşların karakterlerini etkiler.
Farklı incelikte liflerden yapılan aynı numara iplikler.
Kumaşın tuşeşi.
İncelik arttıkça daha ince iplik üretilebilir ve düzgünlük artar.
Kopma mukavemeti artar.

Sonsuz uzunluktaki kimyasal flament liflerin inceliği
120 / 24 dtex = 120 dtex numaralı flament iplik, her birinin inceliği 5 dtex olan 24 kapilar iplikten (liften) oluşmaktadır.
LİF STRÜKTÜSÜ
A ) Lif üst yüzeyi
B ) Lif enine kesiti
A )LİF ÜST YÜZEYİ
a ) Tamamen düzgün
Parlak, kaygan (kirlenme, temizlenme)
Dalgalı
Yivli
Pullu


b ) Helezonik (tirbüşonumsu)


B ) LİF ENİNE KESİTİ
a ) Daire
b ) Üçgen
c ) Profil kesitli (profil lifleri)
(Püskürtme düzesi deliklerinde özel şekiller)
Trilobal (Parıldayan perlon, Antron, Cadon)
Multilobal (Polyester - Treviza ) (5 çıkıntılı)
Pillingleşmeyi engellemez ; parlaklık, ip eğimsi hal alır ; kumaş tuşesi doğal ipek tuşesine döner.
“ Multilobe - iplik”



8 çıkıntılı Dacron 242
Işık kırılımını değiştirir, materyal dolgunlaşır. Daha iyi boyanır.

Yuvarlak kesitten sapmalar ;
Hacim büyümesi
Renk etkişiminin değişimi
Tuşe değişimi
Hijyenik özelliklerin değişimi
gibi etkiler yaratır.
Kuru ve ıslak çekme yöntemleri sırasında fiziksel ve kimyasal işlemlerle ,


Tavuk ayağı
Testere dişi
Fasulye (böbrek)
Halter vb. şekillerde kesite sahip lifler de üretilebilir.
d ) Oyuk kesitli lifler :
Uygun şekilli çekirdekli düzelerle, gaz üflemesi veya çok sayıda elementer lifin yapıştırılmasıyla üretilirler.
Yumuşak
Dolgun
Düşük özgül ağırlıklı
İzolasyon yeteneği çok iyi





Bu tür liflerin orta kısımlarında ki boşluk nedeniyle :
Daha temiz bir görüntü (Örnek ; halılarda)
Doğal liflere çok benzeyen hijyenik yapı (daha iyi nem emebilme yeteneği % 30, Örnek ; Bayer - Dralon - DUNOVA) kazanılır.
Eğilip bükülebilirlik - Sertlik
İplik eğirmede, dokumada, - Özel kullanım
örmede kolaylıklar, ince yerleri.
makina parçalarının Örnek ; Astarlık
kullanabilirliği
Kumaşın tuşesi ve dökümü

Lif strüktüsü ,
Lift üst yüzey sürtünmesi, eğrilebilirlik, elyaf uzunluğu, iplik mukavemeti, iplik bükümü.
Nem alabilme (20 °C sıcaklık, % 65 bağıl hava nemi)
“Hidrofil = su dostu” iyi hijyenik özellikler.
Vücutta doğrudan temasta olan giysiler, ter emebilme.
“Hidrofol = su düşmanı” vücutla doğrudan temasta olmayan, manto, pardesü vb. üst giysiler, nemi reddetme.
Su reddedici apre.
Liflerin ve bunlardan üretilen tekstillerin büzüşme mukavemetleri ve dirençleri, nem almaları durumunda yani ıslak durumda kısmen veya tamamen değişebilir.



Önemli olan ıslaklığın hissedilmemesidir.
(Örnek ; yün)
Kurutma işlemlerinin normal koşullarda olması gerekir.


En uygun özellikler, kondisyonlama.
Şişme, perlon, naylonda % 10 - 15, Akriliklerde
% 12 - 18, polyesterlerde % 3 - 5.


Çekme ;
Maksimum nem miktarı, normal nem miktarı
Pamuk % 20, Yün % 40, Doğal ipek % 26.

Kuru Ağırlık ;
İse iletkenliğinin lif özelliği olarak ipliğin teknolojik özellikleri üzerinde büyük bir rolü yoktur. Ancak kullanım yerine uygunluk yönünden dikkate alınmasında yarar vardır.
Hayvansal liflerin ısı iletkenlikleri kötü, bitkisel liflerin ise çok iyidir. Akrilik lifler sentetik lifler arasında en düşük iletkenliğe sahiptirler.



SELÜLOZ LİFLERİ :
Selüloz bitkilerin iskeletidir.

1. Bitkisel lifler
a ) Tohum lifleri
Pamuk
( Kapok)
b ) Sal lifleri
1. Sap Lifleri
Keten
Kendir

Hany
Jute
Ramire
2. Yaprak lifleri
Manila Hanfı
Sisal
Palmiye (kakos)
c ) Meyva lifleri
Kokos
Kopok


2. Kimyasal lifler ve fılamentler
a ) Viskoz yöntemiyle elde edilenler :
Sonsuz : Viskoz filamentleri
Kesik lifler : Viskoz kesik lifleri
b ) Bakır yöntemiyle elde edilenler :
Sonsuz : Bakır filament
Kesik lifler : Bakır kesik lifleri

İplik ve Zwirn’lerin (Katlı Bükülü İplik ) Türleri :
Düz iplik
Tekstil yüzeyleri
Doğal veya yapay elyaftan
Eğirme suretiyle iplik yapılarak
Bu ipliklerin dokuma veya örülmesiyle
veya ;
Henüz elyaf halindeyken
Liflerin birbiri içerisinden geçirilerek, keçeleştirilmesiyle veya modern yöntemlerle
Bağlayıcı (yapıştırıcı) maddelerle bir araya getirilerek (non woven) üretilirler.

EĞİRME : Kısa liflerin bir eksen etrafında bükülerek uzun iplik elde edilmesidir.
Genel olarak az bükümle eğrilen kalın iplikler atkılık, çok bükümle eğrilen ince iplikler çözgülük olarak kullanılırlar.
Liflerin türlerine ve üretilen ipliklerin inceliklerine göre az veya çok elyaf yan yana getirilerek, bükümle bu konumları sabitleşir.
Lifler göreceli olarak uzunsa ve iplikte mümkün olduğu kadar paralel konumda olurlarsa bu iplik düz, kaygan bir görüntü verir.
Lifler göreceli olarak kısaysa ve konumlarında gelişi güzel iç içe geçecek şekilde bir düzensizlik varsa bu iplik tüylü ve rahatsız edici görüntü verir.
Düz, pürüzsüz (kaygan) iplik deyince ilk akla gelen “sonsuz” materyaldir.

Diğer pürüzsüz iplikler, kammgarn yöntemiyle yün vb. elyaftan üretilenler, pamuklu penye iplikleri ve yüzeye çıkan elyaf uçları yakılarak (gaze) yok edilen ipliklerdir.
Kayganlık özelliği laistim işlemleriyle de sağlanabilir. Demir ipliği, çeşitli maddelerle aprelendikten sonra özel bir makinada da kayganlaştırılan, sert ve parlak bir pamuk ipliğidir.
Genappe, aşırı bükümlü, gazelenmiş pamuklu zwirn’dir.
Uzun stapelli pamuktan üretilmiş, gazelenip merserize olduktan sonra bükülmüş zwirn eskiden Flor diye tanımlanırlar, günümüzde Fil d’Ecosse tanımı yaygınlaşmıştır.
Sartel, uzun stapelli pamuktan süper penye olarak üretilmiş, fazla bükümle zwirn hale getirilmiş, özellikle örmecilikte kullanılan bir ipliktir. Ancak ; Sartel’e bir iplik tipi olarak değil, Fil d’Ecosse tipinde bir Fransız iplik markası olarak algılamak gerekir.

Streichgarn, içersindeki kısa liften taranarak ayrılmış olan Kammgern’ın aksine, kısa liflerden üretilmiş tüylü bir ipliktir.
Streichgarn’e oluşturan tür ve kalite farklılığı başka hiçbir iplik türünde hemen hemen yoktur.
Pamuk iplikçiliğinde, ring iplik makinasında eğrilen fazla bükümlü çözgülük ipliklere vater ipliği, çözgülük ve atkılık olarak üretilen orta bükümlü ipliklere Medio ipliği, atkılık olarak üretilen az bükümlü ipliklere Mule ipliği denir.
Pamuk teleflerinden üretilen düşük değerli ipliklerden : Fancy ipliği, boyalı elyaf miktarı çok düşük bir tür melanj ipliğidir. Vigogne sistemiyle üretilir. Çift tarafı havalandırılan flanel kumaşların atkı ipliği olarak kullanılır.
Imitat ipliği, Vigogne veya 2- silindir iplikçiliğiyle az bükümle kalın numaralarda üretilen, hacimli ve yünümsü görünüşte bir ipliktir.

Telef ipliği, kısa liflerden, teleflerden veya yoluk pamuk liflerinden vigogne veya 2-silindir iplikçiliğiyle üretilen ve örtü, toz, temizleme bulaşık bezi üretiminde kullanılan ipliklerdir.
- Penye İpliği
- Karde İpliği
EFEKT İPLİKLERİ :
Kumaş desenlendirmede renk yardımı olmaksızın değişik olanaklar
Genellikle bükülü iplikler
1. Düzgünsüz İplikler
Keten ipliğinin doğal görüntüsünü verecek şekilde stapel liflerinden üretilen düzgünsüz iplikler.
Ham ipeğin doğal görüntüsünü verecek şekilde münferit lifleri
kalınlı inceli üretilmiş flamentler.

2. Flamme İplikleri
Çok belirgin düzgünsüzlük
Düzgünsüzlük çoğu kez renk etkisiyle desteklenir.
Tarak bandına nope eklenir.
Fitilimsi formdaki bu iplik, katlama da beslenir. Zemini oluşturan ince iplikler bu ipliği parça parça yok olan kopan ve üstüne sarılarak alevimsi görüntüyü oluşturur.

__________________